पछिल्लो केही वर्षयता नेपाली बजारमा निकै रुचाइएको फल ड्रैगन फ्रुटको खेतीमा किसानको आकर्षण तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। उच्च पोषणयुक्त, रोगप्रतिरोधी क्षमतायुक्त र कम लागतमा उच्च आम्दानी दिने भएकाले यसको खेती नेपालको उष्ण तथा उप-उष्ण जलवायु भएका क्षेत्रहरूमा लोकप्रिय बन्दै गएको छ।
ड्रैगन फ्रुट खेती गर्ने विधि
१. जलवायु र माटोको छनोट
ड्रैगन फ्रुट उष्ण–समशीतोष्ण जलवायु उपयुक्त मानिन्छ। समुन्द्री सतहदेखि ३००–१,५०० मिटर उचाइसम्म यो खेती गर्न सकिन्छ।
माटोको pH मान ५.५ देखि ७.० सम्म हुनु उपयुक्त हुन्छ। ढुंग्रोयुक्त, पानी निकास राम्रो भएको बलौटे या दोमट माटो उत्तम मानिन्छ।
२. बिरुवा छनोट र रोपाई
ड्रैगन फ्रुट क्याक्टस प्रजातिको बिरुवा हो। यसको खेती कटिङ (थोरै डाँठ भएका भाग) बाट गरिन्छ।
बिरुवा रोप्न अगाडि १०–१५ दिन छायामा राखेर सुकाउनुपर्छ।
एक रोपनीमा करिब २००–२५० स्तम्भ राख्न सकिन्छ। हरेक स्तम्भमा ३–४ वटा बिरुवा राखिन्छ। स्तम्भहरू ६–८ फिट उचाइका सिमेन्टका वा काठका हुनुपर्छ।
३. सिंचाइ र मल व्यवस्थापन
ड्रैगन फ्रुटलाई नियमित सिंचाइ चाहिन्छ, विशेष गरी सुख्खा समयमा।
गोठालो मल, कम्पोस्ट, नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासयुक्त जैविक तथा रासायनिक मल समयमै प्रयोग गर्नुपर्छ।
प्रत्येक बिरुवामा वर्षमा ३–४ पटक मल हाल्नुपर्छ।
४. रोग तथा किरा नियन्त्रण
ड्रैगन फ्रुटमा रोग कम लाग्छ, तर कहिलेकाहीँ स्टेम रोट, एन्ट्राक्नोज आदि रोग देखिन्छन्।
सामान्य जैविक विषादी प्रयोग गरे पनि नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। जल जम्न नदिएर, उचित सफाइ राखेर रोग नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
५. फलफूल उत्पादन र संकलन
ड्रैगन फ्रुट रोपेको ८–१२ महिनामा फल दिन थाल्छ।
जुन–असोज महिनासम्म मुख्य फल दिने समय हो। एक बिरुवाबाट वर्षमा १०–३० वटा फल प्राप्त हुन सक्छ।
फल गाढा गुलाबी वा रातो भएको ३०–३५ दिनपछि टिप्न उपयुक्त हुन्छ।
बजार मूल्य र सम्भावना
ड्रैगन फ्रुटको मूल्य नेपाली बजारमा प्रतिकिलो ३०० देखि ८०० रुपैयाँसम्म पर्छ। चीन, थाइल्याण्ड, भियतनाम, भारत लगायत देशमा यसको ठुलो माग छ। नेपालमै व्यावसायिक उत्पादन गर्न सकेमा आयात प्रतिस्थापन गर्दै निर्यातको सम्भावनासमेत रहेको कृषि विज्ञहरू बताउँछन्।
सरकारको सहयोग
कृषि ज्ञान केन्द्र र स्थानीय तहले ड्रैगन फ्रुट खेतीलाई प्रवर्धन गर्ने उद्देश्यले अनुदान, प्रविधि तालिम तथा प्राविधिक सहयोग दिइरहेका छन्। कतिपय जिल्लामा सामूहिक खेतीका प्रयास पनि थालिएका छन्।
कम लगानी, उच्च आम्दानी र न्यून जोखिमको खेती खोजिरहेका कृषकहरूका लागि ड्रैगन फ्रुट खेती लाभदायक विकल्प बन्ने सम्भावना बलियो देखिएको छ।
