किवी एक पौष्टिक तथा बजारमा आकर्षक मूल्य पाइने फल हो, जसको खेती हाल नेपालका पहाडी तथा मध्यपहाडी क्षेत्रहरूमा विस्तार हुँदै गएको छ। यसले कृषिमा नयाँ सम्भावना र आम्दानीको विकल्प प्रस्तुत गरेको छ।
किवीको विशेषता
किवी फल भिटामिन C, भिटामिन K, पोटासियम, फाइबर, र एन्टिअक्सिडेन्टहरूले भरिपूर्ण हुन्छ। यो स्वादमा गुलियो–अमिलो हुन्छ र ताजा खाने, सलाद वा जुस बनाउन प्रयोग गरिन्छ।
मौसम र माटोको आवश्यकता
किवी समशीतोष्ण जलवायुमा राम्रो उत्पादन दिन्छ। ८०० मिटरदेखि २,००० मिटरको उचाइमा यसको खेती उपयुक्त मानिन्छ।
- तापक्रम: ७°C देखि ३०°C उपयुक्त हुन्छ
- माटो: राम्रो निकास भएको दोमट वा बलौटे दोमट माटो उपयुक्त हुन्छ
- pH स्तर: ५.५ देखि ६.५ बीचको माटो अति उपयुक्त
प्रविधि र व्यवस्थापन
१. बिरुवा रोपाइँ:
किवीका बिरुवा सामान्यतः फागुन–चैत्रमा रोपिन्छन्। रोपाइँ गर्दा ४ मिटर × ५ मिटरको दूरी राखिन्छ।
२. ट्रेलिस प्रणाली (झारपात संरचना):
किवी झारिने बिरुवा भएकाले ट्रेलिस (फल फैलाउने संरचना) प्रयोग गरिन्छ। यसले बोटलाई फैलिन सहयोग गर्छ र फल राम्रो उत्पादन हुन्छ।
३. पोलिनेशन (परागण):
किवीका नर र मादा बिरुवा छुट्टाछुट्टै हुन्छन्। १ वटा नर बोटका लागि ७–८ वटा मादा बोट राखिन्छ।
४. सिँचाइ प्रणाली:
ड्रिप इरिगेसन (टिप टिप सिँचाइ) प्रविधिको प्रयोगले पानीको सदुपयोग हुन्छ र बिरुवाको जरा सधैं चिसो रहन सहयोग गर्छ।
५. मल व्यवस्थापन:
गोठे मलसँगै नाइट्रोजन, फस्फोरस, र पोटास युक्त रासायनिक मलको सन्तुलित प्रयोग गर्नुपर्छ। हरेक वर्ष मल थप्नु उत्पादनमा लाभदायक हुन्छ।
६. रोग र कीट व्यवस्थापन:
मुख्यतः जरामा सडन लाग्ने समस्या हुन सक्छ। जैविक औषधि वा तामा युक्त कीटनाशक प्रयोग गरी यसको नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
उत्पादन र आम्दानी
किवी बिरुवाले रोपिएको ३–४ वर्षपछि फल दिन सुरु गर्छ। एक मादा बोटबाट वार्षिक २५–३० केजीसम्म फल उत्पादन हुन सक्छ। बजारमा यसको मूल्य तुलनात्मक रूपमा उच्च हुने भएकाले कृषकहरूका लागि यो लाभदायक बाली बन्न गएको छ।
किवी खेती हुने प्रमुख क्षेत्रहरू
नेपालमा हाल किवी खेती मुख्यतः निम्न स्थानहरूमा हुँदै आएको छ:
- इलाम
- संखुवासभा
- भोजपुर
- दार्चुला
- ओखलढुंगा
- लमजुङ
- काभ्रे
- रामेछाप
- डोलखा
- रोल्पा
- पाल्पा
