हेटौँडा – तेलहन बालीमध्ये तोरी र रायो नेपालको कृषि प्रणालीमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगट्ने बाली हुन्। धान, मकै जस्ता खाद्यान्न पछि शीतकालीन समयमा खाली जमिनलाई सदुपयोग गर्दै तोरी र रायो खेती गर्ने प्रचलन बढ्दो छ। किसानलाई कम लागतमा राम्रो आम्दानी दिने भएकाले यी बालीहरूलाई “कम लागत र उच्च फाइदाको बाली” को रूपमा हेरिन्छ।
उत्पादन र बजार माग
तोरीको तेल तथा रायोको तेल नेपालमा घरायसी प्रयोगदेखि व्यापारिक उत्पादनसम्म उच्च मागमा रहने गर्छ। बजारमा स्थानीय तेलको स्वाद र गुणस्तरका कारण विदेशी आयातित तेलभन्दा बढी रुचाइन्छ। यसै कारण, किसानले उत्पादन गरेका तेलहनलाई सजिलै बजारमा बिक्री गर्न सक्ने अवस्था बनेको छ।
खेतीका फाइदा
- कम लागत : धान काटेपछि बाँकी जग्गामा न्यून मल–औषधि प्रयोग गरेर पनि तोरी र रायो राम्रो उत्पादन दिन्छन्।
- छोटो अवधि : तोरी करिब ९०–१२० दिनमा तयार हुने भएकाले कृषकलाई छिटो आम्दानी दिलाउँछ।
- माटो संरक्षण : यी बालीहरूले माटोमा जैविक पदार्थ थप्ने र खरपतवार नियन्त्रण गर्ने गर्छन्।
- स्वदेशी तेल उत्पादन : आयात प्रतिस्थापन गर्ने सामर्थ्य बोकेका यी बालीहरूले ग्रामीण अर्थतन्त्र सबल बनाउन सहयोग पुर्याउँछन्।
चुनौती र सम्भावना
अहिले पनि नेपालले ठूलो मात्रामा खानेतेल आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ। तर, खेतीयोग्य जमिन र किसानको चासोलाई ध्यानमा राख्दा उत्पादन बढाउने ठूलो सम्भावना रहेको कृषि विज्ञहरूको भनाइ छ। सहकारी तथा सामूहिक खेतीमार्फत उत्पादन विस्तार गर्न सकेमा आयात घटाउन र किसानको आय बढाउन सकिन्छ।
तोरी र रायो खेती किसानका लागि छोटो अवधिमा अधिकतम नाफा दिने उपयुक्त विकल्प हो। सरकारले गुणस्तरीय बीउ उपलब्ध गराउने, सिंचाइ र प्रविधि विस्तारमा जोड दिने हो भने नेपाललाई आत्मनिर्भर बनाउने मात्र होइन, तेलहन उत्पादनमा निर्यातमुखी बन्ने सम्भावना समेत रहेको छ।
