हेटौँडा । स्वर बसेको बेला वा घाँटी दुख्दा गाउँघरमा बोझो चपाउने चलन आज पनि सामान्य छ। तर, आयुर्वेदमा यसको उपयोग यतिमै सीमित छैन। बोझो (वैज्ञानिक नाम Acorus calamus) एक यस्तो वनस्पति हो जसलाई संस्कृतमा ‘बचा’ भनिन्छ र यसको जरा औषधीय गुणका लागि प्रयोग गरिन्छ।
विशेषगरी ओसिलो र सिमसार क्षेत्रमा फस्टाउने यो बोट नेपालका पहाडी भूभागदेखि काठमाडौंका घर–बगैँचासम्म पाइन्छ। एक पटक फस्टाएपछि सजिलै मासिँदैन, बरु जराबाट फैलिँदै जान्छ। रोपेको करिब एक वर्षपछि यसको प्रयोग गर्न सकिन्छ।
कसरी प्रयोग गर्ने ?
बोझोको जरालाई पखालेर टुक्रा–टुक्रा बनाई चपाउन सकिन्छ। लामो समयका लागि चाहिँ टुक्रा बनाएर सुकाइ सिसाको बोत्तलमा भण्डारण गर्ने चलन छ। चूर्ण बनाएर सेवन गर्ने परम्परा पनि छ, जसमा २५ देखि ५०० मिलिग्रामसम्म प्रयोग गर्न मिल्छ।
आयुर्वेदमा बोझोका फाइदा
विशेषज्ञका अनुसार बोझो घाँटी दुखाइ, टन्सिल र पिनासमा मात्र नभई विभिन्न स्वास्थ्य समस्यामा उपयोगी हुन्छ।
- पेट दुखाइ, ग्यास र अपचमा राहत दिन्छ।
- मानसिक तनाव, अनिन्द्रा र हिस्टेरियामा फाइदाजनक हुन्छ।
- स्मरणशक्ति बढाउने र स्नायु प्रणालीलाई सक्रिय बनाउने गुण बोझोमा हुन्छ।
- उच्च रक्तचाप नियन्त्रणमा मद्दत पुग्छ।
- दम र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्यामा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
- शरीर वा जोर्नी दुख्दा समेत आराम दिने बताइन्छ।
घरेलु प्रयोगका उपाय
- घाँटी दुख्दा : ताजा जरा चपाउने वा उमालेको पानी पिउने।
- सर्दी–जुकाममा : बोझोको सानो टुक्रा चियामा उमालेर खाने।
- ग्यास्ट्रिकमा : सुकाएको बोझोको धुलो महसँग मिसाएर सेवन गर्ने।
- अनिन्द्रामा : बोझो धुलो तातो दूधसँग पिउन सकिन्छ।
- दुखाइ कम गर्न : बोझो मिसाइएको तेलले शरीर मालिस गर्ने।
सावधानी आवश्यक
औषधीय गुण भए पनि यसको मात्रा बढी सेवन गर्दा नकारात्मक असर पर्न सक्छ। गर्भवती, सुत्केरी वा साना बालबालिकामा प्रयोग गर्नु अघि चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्ने विशेषज्ञहरूको सुझाव छ।
